Evet, vinçlerin periyodik kontrolü yasal bir zorunluluktur; ilgili standart daha kısa bir süre öngörmüyorsa kontrol her yıl tekrarlanır. Dayanak, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III'ün 2.2 bölümüdür; bu bölüm köprülü, portal, monoray ve döner kollu (pergel) vinçleri kaldırma ve iletme ekipmanı olarak periyodik kontrole bağlar. Kontrolü, Ek-III'te sayılan makine ve ilgili mühendislik dallarından ya da makine teknikerlerinden, EKİPNET kayıt numarası olan bir yetkili kişi yapar; kule vinçlerde ise kontrolü yalnız akredite bir muayene kuruluşunda çalışan yetkili kişi yapabilir. Aşağıda zorunluluğun kapsamını, sürenin hangi durumlarda kısaldığını ve kontrolün sahada hangi sırayla yürüdüğünü anlatıyoruz.
Hangi vinçler kapsamda?
Ek-III kaldırma ekipmanlarını türüne göre sayar; büyüklük ya da kullanım sıklığı bir istisna yaratmaz. Fabrikalardaki köprülü vinçler, açık alanlardaki portal vinçler, tek ray üzerinde çalışan monoray vinçler ve tezgâh başlarındaki pergel vinçler aynı kurala tabidir. Kontrol günü gelmeden işverenle yetkili kişi arasında İSG-KATİP üzerinden sözleşme yapılmış olmalıdır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir. Kiralanan ya da başka bir firmanın sahasında çalışan vinçlerde de kontrol raporunun işyerinde bulunması beklenir; rapor yoksa ya da süresi dolmuşsa vinci kullanan işveren kontrol ettirmekle yükümlüdür.
Zorunluluğun arkasında 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu vardır: işveren, iş ekipmanlarının güvenle kullanılmasını sağlamak ve bunu belgelemek zorundadır. Kontrol raporu bu belgelemenin en somut parçasıdır ve iş müfettişleri, sigorta şirketleri ile müşteri denetçileri tarafından istenir.
Süre ne zaman kısalır?
Yıllık süre bir üst sınırdır, her vinç için yeterli olduğu anlamına gelmez. Şu durumlarda kontrol aralığı kısaltılır ya da takvim beklenmeden ek kontrol yapılır:
- Önceki kontrolde vince şartlı uygunluk verildiyse, rapor bir sonraki kontrolün daha erken yapılmasını isteyebilir.
- Vinç ağır koşullarda çalışıyorsa; örneğin sürekli tam kapasiteye yakın yük kaldırıyor, tozlu, nemli ya da sıcak bir ortamda bulunuyorsa.
- Vinç bir çarpışma, aşırı yükleme ya da yapısal hasar yaşadıysa.
- Kaldırma kapasitesini etkileyen bir onarım ya da değişiklik yapıldıysa; örneğin halat, kanca bloğu veya fren değiştirildiyse.
Bu durumlarda ek kontrol, olayın vince bir zarar verip vermediğini göstermenin tek yoludur.
1. Belgelerin incelenmesi
Kontrol, vincin kendisine bakılmadan önce dosyasıyla başlar. İmalatçının uygunluk beyanı, kullanım kılavuzu, kapasite plakası, bakım kayıtları ve önceki kontrol raporu incelenir. Önceki raporda yazan uygunsuzlukların giderilip giderilmediği bu aşamada sorulur. Kapasite plakası okunamıyorsa ya da beyan edilen kapasite bilinmiyorsa, yük testinin neye göre yapılacağı da belirsiz kalır; bu eksiklik raporda ayrıca yazılır.
2. Gözle ve elle muayene
Ekip vincin yüksüz hâlini adım adım inceler. Çelik halatlar kopuk tel, ezilme, korozyon ve çap incelmesine karşı uzunluğu boyunca kontrol edilir; değerlendirme halatlar için kabul görmüş ISO 4309 ölçütlerine göre yapılır. Kancada açılma, çatlak ve emniyet mandalının durumu, tamburda halatın düzgün sarılması, makaralarda aşınma, yürüme raylarında hizalanma ve bağlantı cıvataları incelenir. Elektrik tarafında kumanda kablosu, sarkıt buton kutusu ve pano bağlantıları gözden geçirilir.
3. Emniyet düzenlerinin fonksiyon testi
Vinç, işletmenin yetkili operatörü tarafından ekibin yönlendirmesiyle çalıştırılır. Kaldırma ve yürüme limit şalterlerinin hareketi doğru noktada kestiği, aşırı yük sınırlayıcısının devreye girdiği, frenlerin yükü güvenle tuttuğu ve acil stop düğmesinin bütün hareketleri durdurduğu tek tek denenir. Uyarı ışıkları ve sesli ikazlar da bu adımda kontrol edilir. Emniyet düzenlerinden biri çalışmıyorsa yük testine geçilmez.
4. Yük testi
Yük testi vincin beyan edilen yükü güvenle taşıdığını gösterir ve Ek-III'e göre iki kademelidir. Her periyodik kontrolde, yani en geç yılda bir, vinç işletme kapasitesiyle (işletme kapasitesi belirlenmemişse kaldırma kapasitesiyle) yüklenir. En geç üç yılda bir ve her önemli bakım ya da onarımdan sonra ise kaldırma kapasitesi Ek-III 2.2.1.1'deki katsayılarla artırılır: genel kural olarak statik testte 1,25, dinamik testte 1,1; elle işletilen ekipmanda statik katsayı 1,5'tir.
Statik testte yük kısa bir yükseklikte askıda tutulur; yük kaymamalı, köprüde kalıcı şekil değişikliği oluşmamalıdır. Köprülü vinçlerde yüklü ve yüksüz durumda köprü ortasının kotu ölçülerek sehim bulunur ve kabul değeriyle karşılaştırılır. Dinamik testte bütün hareketler yük altında yapılır ve frenlerin, şalterlerin doğru çalıştığı izlenir.
Test yükü çoğu tesiste işletmenin tartılı ürünü ya da kalıplarıdır. Uygun yük yoksa kalibre edilmiş test ağırlıkları ya da yük hücreli dinamometre kullanılır; bu durum teklifte önceden belirtilir. Test süresince yükün altına kimsenin girmemesi için alan şeritle kapatılır.
5. Rapor ve sonrası
Rapor, İSG-KATİP sözleşme numarasını, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saatini, vincin kimlik ve etiket bilgilerini, incelenen belgeleri, her muayene maddesinin sonucunu, yük testinde kullanılan yükü ve ölçülen değerleri, emniyet düzenlerinin test sonuçlarını ve kusurları içerir. Bakanlığın kriter dokümanı yayımladığı ekipmanlarda kusurlar hafif ve ağır olarak ayrılır: ağır kusurlu vinç kusur giderilmeden çalıştırılamaz, hafif kusur ise en geç bir sonraki periyodik kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir. Raporun sonunda vincin kullanıma uygun olup olmadığı ve bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi yazılır; rapor, kontrolü yapanın adı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarasıyla imzalanır.
İşverenin işi rapor teslim edildikten sonra da sürer: uygunsuzluklar giderilmeli, giderildiği belgelenmeli ve rapor işyerinde erişilebilir bir yerde saklanmalıdır.
Vincin kontrole hazırlanması
Hazırlık, kontrolün süresini ve sonucunun güvenilirliğini doğrudan etkiler. Aşağıdakiler önceden hazır olursa ziyaret kısa sürer:
- Vincin kullanım kılavuzu, uygunluk beyanı, bakım kayıtları ve önceki kontrol raporu
- Kontrol süresince vinci kullanacak yetkili operatör
- Tartısı bilinen test yükü ya da bunun yerine dinamometre kullanılacağının teklifte belirtilmesi
- Vincin altındaki alanın boşaltılması ve üretimin bu süreye göre planlanması
- Yüksekteki parçalara erişim için platform ya da güvenli bir erişim yolu
- İSG-KATİP'te en geç bir gün önce karşılıklı onaylanmış periyodik kontrol sözleşmesi
Sık yapılan bir hata, kontrolü yük testi için uygun ağırlık bulunmayan bir güne planlamaktır; bu durumda muayene yapılır ama yük testi yarım kalır ve rapor eksik çıkar. Bir diğeri, önceki raporda yazan uygunsuzlukların giderilmeden yeni kontrole gidilmesidir: aynı madde ikinci yıl da raporda görünürse, denetimde işverenin önlem almadığının kanıtı olur.
VEKTORX ile vinç kontrolü
VEKTORX olarak vinç kontrolünü belgeden yük testine kadar bu sırayla yürütüyor, her muayene maddesini fotoğrafıyla kaydediyoruz; rapor e-imzalı PDF olarak müşteri portalından teslim edilir. Kapsam ve kabul ölçütleri için vinç periyodik kontrolü sayfasına bakabilir, tesisinizde forklift de varsa forklift periyodik kontrolünü aynı ziyarete ekleyebilirsiniz. Vinç sayınızı ve kapasitelerini teklif formu üzerinden iletebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Az kullanılan bir vinç için de yıllık kontrol gerekir mi?
Gerekir. Ek-III süreyi kullanım sıklığına göre değil ekipman türüne göre verir. Az çalışan vinçte halat ve frenler bu kez kullanımdan değil beklemekten, korozyon ve nem nedeniyle bozulabilir; yıllık kontrol bu durumu da yakalar.
Vinç ilk kez kurulduğunda periyodik kontrol mü yapılır?
Kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce yapılan kontrol, periyodik kontrolden ayrı bir ilk kontroldür; vincin doğru monte edildiğini ve güvenle çalıştığını belgeler. Yıllık periyot bu ilk kontrolün tarihinden itibaren sayılır.
Kontrolde vinç uygun çıkmazsa ne olur?
Raporda ağır kusur varsa vinç, kusur giderilmeden çalıştırılamaz; örneğin aşırı yük sınırlayıcısı devreye girmeyen bir vinç bu gruptadır. Hafif kusurlar ise en geç bir sonraki periyodik kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilmelidir, aksi hâlde ağır kusur sayılır. Onarımdan sonra ilgili bölüm yeniden kontrol edilir.
Vinç operatörünün belgesi kontrolün parçası mı?
Periyodik kontrol ekipmanın güvenliğini değerlendirir; operatörün yeterliliği işverenin ayrı bir yükümlülüğüdür. Yine de kontrolde vinci işletmenin yetkili operatörü kullanır ve ekip, hareketleri onun aracılığıyla yaptırır.
Elektrik mühendisi (SMM). 2016'dan beri VEKTORX'in kurucusu ve teknik müdürü; periyodik kontrol, topraklama ve paratoner ölçümleri ve elektrik projelerinde saha deneyimi.