Yıldırımdan korunma (paratoner) tesisatının periyodik kontrolü Türkiye'de yılda bir yapılır. Bu süre, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III'teki tesisat tablosundan gelir ve her koruma seviyesi için geçerlidir. Sık karıştırılan nokta şudur: TS EN 62305-3 bazı binalar için iki ya da dört yıllık aralıklar önerir, ama standart bu tabloyu yalnız yetkili otoritenin bir süre belirlemediği yerler için verir. Aşağıda iki kaynağın farkını, ek kontrol gerektiren durumları ve topraklama direncinin nasıl değerlendirildiğini anlatıyoruz. Periyot ve rapor içeriğinin kısa özeti için paratoner kontrolü kaç yılda bir yapılır yazımıza da bakabilirsiniz.
Yıllık periyot hangi mevzuattan gelir?
Paratoner kontrolünü üç düzenleme birlikte belirler.
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: Ek-III'te yıldırımdan korunma tesisatı için periyodik kontrol süresi bir yıl olarak verilir. Yönetmelik, üretici talimatı veya standart daha sık kontrol öngörüyorsa o sürenin uygulanmasını ister. İşveren bu kontrolleri yaptırmak ve sonuçları saklamakla yükümlüdür.
- Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik: Belirli yapılar için yıldırımdan korunma tesisatını zorunlu tutar. Tesisatın kurulması tek başına yetmez. Tesisatın çalışır durumda kaldığının da gösterilmesi gerekir.
- TS EN 62305-3: Yıldırımdan korunma sistemlerinin tasarım, montaj, muayene ve bakım esaslarını tanımlar. Muayenenin nasıl yapılacağı ve raporun neleri içereceği bu standarda göre belirlenir.
Kısacası bir yıl, iki kontrol arasındaki en uzun süredir. Tesisin risk durumuna göre daha sık muayene gerekebilir; Ek-III ayrıca bu kontrolde tesisat projesini arar, projesi olmayan binada işverenin proje yaptırması gerekir.
TS EN 62305-3 koruma seviyesine göre ne öneriyor?
Standardın Ek E'sindeki tablo, iki muayene arasındaki en uzun süreyi tesisatın koruma seviyesine bağlar:
| Koruma seviyesi ve muayene türü | Periyot |
|---|---|
| Seviye I–II, gözle muayene | 1 yıl |
| Seviye I–II, tam muayene | 2 yılda bir |
| Seviye III–IV, gözle muayene | 2 yılda bir |
| Seviye III–IV, tam muayene | 4 yılda bir |
| Kritik sistemler, tam muayene | 1 yıl |
Tabloyu okurken standardın kendi notuna dikkat edin: bu süreler, yetkili otoritenin özel bir şart koymadığı durumlar için verilir. Türkiye'de Ek-III yıllık kontrolü şart koştuğu için, seviye III ya da IV olan bir depoda da tam kontrol her yıl yapılır. Standardın tablosu yine de işe yarar: patlayıcı madde bulunan tesisler gibi kritik sistemlerde ve sert iklim koşullarında, yıllık kontrolün arasına ek gözle muayene koymanın gerekçesi olur.
Yıllık periyodu beklemeden kontrol gereken durumlar
Takvimdeki tarih tek ölçüt değildir. Şu durumlarda tesisatı ara dönemde de kontrol ettirmeniz gerekir:
- Yıldırım düşmesi: Düştüğü biliniyor veya şüpheleniliyor.
- Çatı tadilatı: Kaplama, izolasyon veya güneş paneli işi yapıldı.
- Yeni çatı ekipmanı: Klima dış ünitesi, anten veya baca eklendi.
- Kazı ve saha işleri: Bina çevresinde zemin kazıldı.
- Fırtına sonrası hasar: İletken koptu veya kelepçe gevşedi.
- Kullanım değişikliği: Binada yanıcı madde depolanmaya başlandı.
Bu olaylardan sonra yapılan kontrol bir sonraki yıllık kontrolün yerini tutmaz. Ara kontrolü ayrıca kayda geçirmeniz, sonraki denetimde süreci göstermenizi kolaylaştırır.
Periyodik kontrolde neler incelenir?
Kontrol iki parçadan oluşur: gözle muayene ve ölçüm. Gözle muayenede yakalama ucunun yerinde ve sağlam olup olmadığına bakılır. Çatı iletkenleri, iniş iletkenleri ve bağlantı elemanları korozyon, kopma ve gevşeme açısından incelenir. Test klemenslerine erişilebilir olması gerekir. İletkenlerin binanın diğer metal aksamıyla yaptığı bağlantılar da değerlendirilir.
Ölçüm tarafında topraklayıcının direnci ölçülür. Birden fazla iniş iletkeni varsa her biri ayrı ayrı ele alınır. Böylece tek bir zayıf noktanın genel değeri iyi gösterip sorunu gizlemesi önlenir. Ölçüm yöntemlerinin ayrıntısını topraklama ölçümü nasıl yapılır rehberimizde bulabilirsiniz.
Paratoner topraklama direnci kaç ohm olmalı?
Bu, sahada en sık duyduğumuz sorudur. TS EN 62305-3'te geçen hedef, düşük frekansta ölçüldüğünde mümkünse 10 ohm'un altında kalan bir topraklama direncidir. Ancak standart bu sayıyı tek başına bir geçme-kalma sınırı olarak görmez. Topraklayıcının tipi, uzunluğu ve yerleşimi en az direnç değeri kadar önemlidir. Amaç yıldırım akımını güvenli biçimde toprağa dağıtmaktır.
Ölçülen değeri değerlendirirken şunlara bakılır:
- Önceki yıllarla karşılaştırma: Direnç belirgin biçimde arttıysa bağlantılarda korozyon veya kopma olabilir.
- Mevsim etkisi: Kuru zeminde direnç yükselir. Ölçüm tarihinin raporda yazması bu yüzden önemlidir.
- İniş iletkenleri arasındaki fark: Bir noktanın diğerlerinden çok farklı çıkması yerel bir arızaya işaret eder.
- Proje ile uyum: Topraklayıcının projede tanımlanan biçimde kurulup kurulmadığı kontrol edilir.
Değer yüksek çıktığında ilk adım nedeni bulmaktır. Gevşek bir klemens temizlenip sıkılarak düzelebilir. Yetersiz bir topraklayıcı ise ek elektrot veya yeni bir tasarım gerektirebilir. Böyle bir durumda topraklama ve yıldırımdan korunma projesi gündeme gelir.
Raporda neler yer almalı, uygunsuzlukta ne yapılır?
İyi bir paratoner raporu, bir sonraki denetimde soru bırakmaz. Raporda tesisin adı ve adresi, kontrol tarihi ve kullanılan ölçüm cihazının bilgileri yer alır. Her ölçüm noktasının değeri ayrı satırda yazılır. Gözle muayene bulguları fotoğraflarla desteklenir. Sonuç bölümünde tesisatın uygun olup olmadığı açıkça belirtilir. Raporu düzenleyen yetkili kişinin adı, mesleği, EKİPNET kayıt numarası ve imzası ile İSG-KATİP sözleşme numarası da raporda bulunur.
Uygunsuzluk tespit edildiğinde raporda neyin, nerede, neden uygun olmadığı yazılır. Önerilen düzeltici işlem de rapora eklenir. Onarımdan sonra ilgili kısım yeniden kontrol edilir ve sonuç kayda geçirilir. Uygunsuzluğu kapatmadan raporu dosyalamak, denetimde ve olası bir hasarda işvereni zor durumda bırakır.
Paratoner kontrolünü elektrik tesisatının diğer periyodik kontrolleriyle aynı takvime bağlamanız işinizi kolaylaştırır. Örneğin topraklama ölçümü ile paratoner kontrolü çoğu tesiste aynı ziyarette yapılabilir. Raporlar yine de ayrı başlıklar altında düzenlenir.
VEKTORX olarak paratoner kontrolüne nasıl yaklaşıyoruz?
VEKTORX olarak 2016'dan beri fabrika, depo, otel ve konut sitelerinde paratoner kontrolü yapıyoruz. Sahada her iniş iletkenini ve her ölçüm noktasını tek tek kaydediyoruz. Ölçmediğimiz bir değeri rapora yazmıyoruz. Önceki yılın raporu varsa değerleri karşılaştırıp değişimi raporda belirtiyoruz. Elektronik imzalı raporlarınızı müşteri portalından indirebilirsiniz. Hizmet ayrıntıları için paratoner periyodik kontrolü sayfamıza bakabilirsiniz. Ücret, EMO asgari ücret tarifesine göre, ölçüm noktası sayısı ile tesisin büyüklüğü ve konumu dikkate alınarak belirlenir. Kesin fiyat için teklif isteyin.
Sık sorulan sorular
Paratoner topraklama direnci kaç ohm olmalı?
Standardın önerisi, düşük frekansta ölçülen direncin mümkünse 10 ohm'u geçmemesidir. Ama asıl belirleyici, topraklayıcının doğru tipte ve yeterli boyutta kurulmuş olmasıdır. Ölçülen değeri tek başına değil, topraklayıcının yapısı, zemin koşulları ve önceki yılların ölçümleriyle birlikte değerlendirmek gerekir.
Binaya yıldırım düştükten sonra paratoner yeniden kontrol ettirilmeli mi?
Evet. Yıldırım düştüğü biliniyorsa veya bundan şüpheleniliyorsa yıllık periyot beklenmez. Yakalama ucu, bağlantı noktaları ve iniş iletkenleri gözle incelenir. Topraklama direnci yeniden ölçülür. Erime, kopma ya da gevşeme varsa onarımdan sonra ölçüm tekrarlanır.
Paratoner kontrolü ile elektrik tesisatı topraklama ölçümü aynı gün yapılabilir mi?
Yapılabilir. İki ölçüm çoğu zaman aynı saha ziyaretinde planlanır. Ancak bulgular ayrı başlıklar altında raporlanır, çünkü paratoner topraklaması ile elektrik tesisatının koruma topraklaması farklı amaçlara hizmet eder ve farklı ölçütlerle değerlendirilir.
Paratoner periyodik kontrolü yapılmazsa ne olur?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'ne göre işveren periyodik kontrolleri yaptırmak ve kayıt altında tutmakla yükümlüdür. Rapor olmadığında denetimlerde eksiklik olarak yazılır. Daha önemlisi, kopmuş bir iniş iletkeni ya da bozulmuş bir topraklayıcı yıldırım anında yangın ve hayati risk oluşturur.
Elektrik mühendisi (SMM). 2016'dan beri VEKTORX'in kurucusu ve teknik müdürü; periyodik kontrol, topraklama ve paratoner ölçümleri ve elektrik projelerinde saha deneyimi.