Hava tankı ve kompresör periyodik kontrolü yılda bir yapılır. Süreyi veren düzenleme, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin Ek-III 2.1 bölümüdür: basınçlı kaplarda standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde, yani en geç yılda bir, işletme basıncında hidrostatik test yapılır; en geç üç yılda bir ise test daha yüksek basınçta tekrarlanır. Bu yazıda sürenin nereden geldiğini, iki hidrostatik testin farkını, periyodu kısaltan durumları ve raporun geçerliliğini anlatıyoruz.
Yasal dayanak: Ek-III 2.1
Ek-III'ün basınçlı kap ve tesisatlar bölümü, buhar kazanları, kalorifer kazanları, basınçlı hava tankları, hidrofor ve genleşme tankları, boylerler ve benzeri ekipmanları kapsar. Bölüm, kontrolün standartlarda süre belirtilmemişse en çok bir yıllık periyotla yapılmasını ister. Hidrostatik test yapma imkânı olmayan kaplarda, ekipmanın standardında ya da üretici talimatında alternatif olarak gösterilen tahribatsız muayene yöntemleri uygulanabilir. Kontrolü makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat ya da uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler ve makine teknikerleri ile yüksek teknikerleri yapabilir.
Basınçlı hava tankları için uygulanan ürün standardı TS 1203 EN 286-1'dir; işletmedeki kontrolde bu standart ile imalatçı belgesindeki tasarım basıncı (PS) ve hacim değerleri esas alınır.
Kontrol zorunlu mu, kim yaptırmalı?
Zorunludur. Hava tankı bir basınçlı kaptır ve kompresörle birlikte basınçlı kap ve tesisat grubunda yer alır; bu yüzden Ek-III 2.1 kapsamındaki periyodik kontrol, kompresör odası bulunan her işyeri için geçerlidir. Yükümlülük, ekipmanı kullanan işverene aittir: tank kiralık olsa ya da bir servis firması tarafından bakımı yapılsa bile, işyerinde güncel bir kontrol raporu bulunması işverenden beklenir. Raporda kontrolü yapan kişinin EKİPNET kayıt numarası yer almalı, kontrolden en geç bir gün önce de İSG-KATİP üzerinden sözleşme onaylanmış olmalıdır.
Kompresör ile tank çoğu tesiste tek bir ünite gibi görünse de raporda ayrı ayrı değerlendirilir: tankta kabın kendisi ve emniyet donanımı, kompresörde ise basınç anahtarı, kayış koruması ve elektrik bağlantıları incelenir. Birden çok tankı olan işletmelerde her tankın ayrı bir satırı ve kendi sonucu olmalıdır.
Yıllık kontrolde neler yapılır?
Bir hava tankının yıllık kontrolü şu adımlardan oluşur:
- Kimlik ve belge kontrolü: tank plakası (PS, hacim, imalat yılı, seri no), imalatçı test belgesi, önceki rapor, emniyet ventili belgesi.
- Dış muayene: korozyon, boya altı kabarma, kaynak dikişleri, ayak ve bağlantı noktaları, manometre ve vana durumu.
- İç muayene: tank boşaltılıp kapak ya da muayene deliğinden iç yüzey, kondens birikimi ve dip korozyonu kontrol edilir.
- Ultrasonik et kalınlığı ölçümü: gövde ve dip noktalarından ölçüm alınır; imalat kalınlığına göre korozyon payı hesaplanır.
- Emniyet ventili testi: açma basıncı belirlenen işletme basıncına, işletme basıncı belirlenmemişse etiketteki azami basınca uygun olmalı; ventil sızdırmaz ve kilitlenmemiş olmalıdır.
- Hidrostatik test: tank suyla doldurulur, o yılın test basıncına çıkarılır ve bekleme süresinde basınç düşüşü, kaçak, terleme ve kalıcı şekil değişikliği gözlenir.
- Kompresör tarafı: kayış-kasnak ve fan koruması, elektrik bağlantıları ve topraklama, basınç şalteri ayarı, otomatik tahliye.
Her ölçüm raporda değeriyle yer alır; ölçülemeyen bir nokta için tahmini değer yazılmaz, "ölçülemedi" olarak işaretlenir ve nedeni belirtilir.
Hidrostatik test her yıl mı?
| Kontrol | Periyot |
|---|---|
| Muayene ve işletme basıncında hidrostatik test | 1 yıl |
| Standart test basıncında ya da azami basıncın 1,5 katında hidrostatik test | 3 yılda bir |
Evet, her yıl yapılır; ama iki farklı basınçla. Ek-III 2.1'e göre her periyodik kontrolde tank, işletme basıncı belirlenmişse o değerle, belirlenmemişse etiketteki azami basınçla test edilir. En geç üç yılda bir ve her önemli bakım ya da onarımdan sonra ise test, tankın üretim standardındaki hidrostatik test basıncıyla yapılır; standartta bu değer yoksa azami basıncın 1,5 katı uygulanır.
Tahribatsız muayene (ultrasonik kalınlık, yüzey çatlak kontrolü) hidrostatik testi destekler; testin yerini ancak test yapma imkânı yoksa ve yöntem standartta ya da üretici talimatında alternatif olarak gösterilmişse alır. Üretimin durdurulamadığı tesislerde test, planlı duruşa ya da yedek tank devreye alınarak vardiya dışına alınır.
Kompresör tarafında yıllık kontrol
Tank üzerine monte pistonlu kompresörlerde ve ayrı duran vidalı ünitelerde kompresör gövdesi makine olarak muayene edilir. Kayış-kasnak ve fan koruyucularının yerinde olması, elektrik motoru bağlantıları ve gövde topraklaması, basınç şalterinin ayarlandığı alt ve üst basınç değerleri, otomatik kondens tahliyesinin çalışması, titreşim ve gürültü düzeyi, yağ seviyesi ve hava filtresi durumu kontrol edilir. Vidalı kompresörlerde kontrol panelindeki arıza kayıtları okunur ve raporda özetlenir. Kompresör odasının havalandırması, emiş havasının temizliği ve odada yanıcı malzeme bulunmaması bilgi notu olarak rapora girer.
Periyodu kısaltan durumlar
Yıllık süre üst sınırdır. Aşağıdaki durumlarda bir yılı beklemeden kontrol gerekir:
- Tankta onarım, kaynak ya da bağlantı değişikliği.
- Emniyet ventilinin açması ya da manometrede tasarım basıncının aşıldığının görülmesi.
- Tankın yer değiştirmesi, devrilmesi ya da darbe alması.
- Önceki raporda korozyon payının sınıra yaklaşması: kalınlık ölçümü daha sık tekrarlanır.
- Nemli ortamda çalışan ve kondens tahliyesi yapılmayan tanklarda dip korozyonu şüphesi.
Rapor geçerliliği ve "uygun değil" sonucu
Rapor, üzerinde yazan bir sonraki kontrol tarihine kadar geçerlidir; Ek-III bu alanı zorunlu tutar. Kalınlığı korozyon payının altına inmiş, hidrostatik testte kaçak veren ya da emniyet ventili çalışmayan tank "uygun değil" sonucu alır ve kullanım dışı bırakılır. Emniyet ventili ve manometre gibi parçaların değişimiyle giderilen uygunsuzluklarda yalnız ilgili maddeler yeniden kontrol edilir; kalınlık sınırının altındaki tank ise onarımla kurtarılmaz, değiştirilir.
Birden çok basınçlı kabı olan tesislerde planlama
Kompresör odasındaki hava tankı, hidrofor tankı, genleşme tankı ve boyler aynı periyoda bağlıdır. Hepsinin tek ziyarette, aynı duruş planında kontrol edilmesi hem maliyeti hem üretim kaybını azaltır. Envanter listesi (tank sayısı, PS, hacim, yer) önceden paylaşılırsa test suyu, boşaltma ve kurutma süreleri buna göre planlanır.
Kompresör tanklarının kontrolünde VEKTORX'in yöntemi
Basınçlı kap kontrollerinde her tank için PS, hacim, kalınlık ölçüm noktaları, emniyet ventili açma basıncı ve hidrostatik test sonucu saha uygulamasında ayrı kayıt olarak girilir; rapor Ek-III 2.1 ve TS 1203 EN 286-1 düzeninde, elektronik imzalı PDF olarak müşteri portalından indirilir. Tank sayısı, hacimleri ve adresle teklif isteyebilir; kapsam için hava tankı periyodik kontrolü, kompresör periyodik kontrolü ve hidrofor periyodik kontrolü sayfalarına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kompresörün kendisi mi, tankı mı kontrol edilir?
İkisi de iş ekipmanıdır. Basınçlı kap olarak kontrol edilen parça hava tankıdır; kompresör gövdesi ise makine olarak muayene edilir (kayış-kasnak koruması, elektrik bağlantıları, basınç şalteri, emniyet ventili, titreşim ve gürültü). Tank üzerine monte kompresörlerde iki kontrol aynı ziyarette yapılır ve tek raporda iki bölüm hâlinde sunulur.
Hidrostatik test yapılamıyorsa ne olur?
Tankın sökülemediği ya da üretimin durdurulamadığı durumlarda tahribatsız muayene yöntemleri (ultrasonik et kalınlığı, yüzey çatlak kontrolü) kullanılabilir; ancak bu yöntemlerin hidrostatik testin yerine geçmesi için ilgili standartta öngörülmüş olması ve kontrolü yapan mühendisin raporda gerekçelendirmesi gerekir.
Yeni alınan tankta ilk kontrol ne zaman yapılır?
Tank yerine kurulup bağlantıları yapıldıktan sonra, ilk kullanımdan önce yetkili kişiye kontrol ettirilir. İmalatçının basınç testi belgesi bu kontrolde incelenir ama tek başına yerine geçmez. Yıllık periyot bu ilk kontrolün tarihinden işler.
Hidrofor ve genleşme tankı da aynı periyoda mı tabi?
Evet. Ek-III 2.1, basınçlı kapların tamamı için standartlarda aksi belirtilmedikçe yıllık periyot verir; hidrofor tankı, genleşme tankı ve boyler de bu grupta yer alır ve ayrı raporlanır.
Elektrik mühendisi (SMM). 2016'dan beri VEKTORX'in kurucusu ve teknik müdürü; periyodik kontrol, topraklama ve paratoner ölçümleri ve elektrik projelerinde saha deneyimi.