Topraklama ölçümü, çalışan bulunan her işyeri için zorunludur. Yükümlülüğün kaynağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur; uygulama ayrıntısını İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III ve Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği verir. Bu yazıda yükümlülüğün hangi maddelere dayandığını, sorumluluğun kimde olduğunu, kimin ölçüm yapabileceğini, denetimde ne arandığını ve rapor bulunmayan işyerini bekleyen yaptırımları açıklıyoruz.
Yasal dayanak: üç düzenleme
6331 sayılı Kanun. İşverene, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, risk değerlendirmesi yapma ve iş ekipmanlarını güvenli tutma yükümlülüğü verir. Elektrik çarpması ve yangın riski, topraklama olmadan kontrol altına alınamayan risklerin başında gelir.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği. Ek-III'teki tabloda elektrik tesisatı, topraklama tesisatı ve yıldırımdan korunma tesisatı için periyodik kontrol öngörür; süreyi "standartlarda aksi belirtilmedikçe 1 yıl" olarak verir ve kontrolü yapacak kişinin niteliğini tanımlar. Denetimde iş müfettişinin doğrudan baktığı tablo budur.
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. Topraklama tesisinin nasıl yapılacağını ve Ek-P'de muayene, ölçme ve denetleme periyotlarını belirler. Ek-III'ün "standartlarda aksi belirtilmedikçe" ifadesinin karşılığı bu yönetmeliktir; sanayi tesisleri ve ticaret merkezlerinde direnç ölçümü için yıllık süreyi verir.
Periyotların tesis türüne göre nasıl değiştiğini topraklama ölçümü kaç yılda bir yapılır yazısında ayrıca anlattık.
Sorumluluk kimde?
Sorumluluk işverendedir. Ölçümü bir dış kuruluşa yaptırmak yükümlülüğü devretmez; işveren, raporun alınmış, uygunsuzlukların giderilmiş ve belgenin dosyada bulunur olmasından sorumludur. OSGB ya da iş güvenliği uzmanı, işvereni bu konuda uyarır ve takip eder; ölçümü yaptırma kararı ve bedeli işverene aittir. Kiralık işyerlerinde bina sahibinin aldığı ana rapor ortak alanı kapsar; işyerinin kendi tesisatı için ayrı rapor gerekir.
Kim ölçüm yapabilir?
Ek-III, elektrik tesisatı, topraklama ve paratoner kontrolünü elektrik mühendisleri, elektrik teknikerleri ve yüksek teknikerlerine bırakır. Kontrolü yapan kişinin Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı olması ve raporda kayıt numarasının bulunması gerekir. Ölçümde kullanılan cihazların kalibrasyon sertifikası raporda belirtilir. Bu nitelikleri taşımayan kişinin düzenlediği belge, denetimde periyodik kontrol raporu olarak kabul edilmez; işyeri rapor yaptırmış gibi görünse de hukuken raporsuz sayılır.
Denetimde ne aranır?
İş müfettişi ve iş güvenliği uzmanı şu noktalara bakar:
- Raporun tarihi ve bir sonraki kontrol tarihi
- Kontrolü yapan kişinin unvanı ve EKİPNET kaydı
- Ölçüm noktalarının tesisi kapsayıp kapsamadığı
- Her nokta için ölçülen değer ve sınır değer
- Uygunsuzlukların giderildiğine dair kayıt
Süresi geçmiş bir rapor geçersiz sayılır. Kapsam sorusunda müfettiş, her panonun, makine gövdesinin ve priz grubunun raporda ayrı bir satır olarak görünüp görünmediğine bakar. Uygunsuzluk kaydı ise düzeltici faaliyetin ne zaman yapıldığını ve gerekiyorsa yeniden ölçüm sonucunu içermelidir. Rapor dosyada olsa bile ölçüm noktası eksik ya da değerler sınırla karşılaştırılmamışsa rapor yetersiz bulunur; bu durumda işveren, yükümlülüğü yerine getirdiğini göstermekte zorlanır.
Yaptırımlar: rapor yoksa ne olur?
Yaptırımlar üç düzlemde ortaya çıkar.
İdari para cezası. 6331 sayılı Kanun, periyodik kontrolü yapılmayan iş ekipmanı için işverene idari para cezası öngörür; ceza ekipman başına uygulanır ve tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Güncel tutar için Kanun'un ceza maddesine ve o yılın yeniden değerleme tebliğine bakılmalıdır; burada rakam vermiyoruz, çünkü her yıl değişir.
İş kazası durumunda sorumluluk. Elektrik çarpması ya da yangın sonrası soruşturmada ilk istenen belgelerden biri topraklama raporudur. Rapor yoksa ya da süresi geçmişse işverenin kusuru ağırlaşır; tazminat ve ceza davalarında bu belge eksikliği doğrudan değerlendirilir. Sigorta şirketleri de hasar incelemesinde raporu ister.
İşin durdurulması. Hayati tehlike oluşturan durumlarda (örneğin topraklaması olmayan makine grubu) denetim sonucunda işyerinin ilgili bölümünde iş durdurulabilir. Uygunsuzluk giderilip yeniden ölçüm yapılana kadar bölüm çalıştırılamaz.
Raporda uygunsuzluk çıkması kötü haber değildir
Rapor, tesisin güvenli olduğunu "ilan eden" bir belge değil, tesisin durumunu gösteren bir ölçüm kaydıdır. Uygunsuzlukların listelenmesi, işverenin riski tespit ettiğini ve önlem sürecini başlattığını belgeler. Uygunsuzluk giderildikten sonra yalnız ilgili noktalar yeniden ölçülür ve rapor güncellenir. Asıl risk, değer uydurulmuş ya da ölçüm yapılmadan düzenlenmiş "temiz" raporlardır; böyle bir belge kazada işvereni korumaz, tersine durumu ağırlaştırır.
VEKTORX olarak nasıl çalışıyoruz?
Topraklama ölçümünde her nokta saha uygulamasında ayrı kayıt olarak girilir; değer ölçülmeden hiçbir satır doldurulmaz. Rapor, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği Ek-P düzeninde, EKİPNET kayıtlı elektrik mühendisi tarafından elektronik imzalı PDF olarak düzenlenir ve müşteri portalından indirilir; bir sonraki kontrol tarihi raporda yer alır. Pano, makine ve priz sayısı ile adresinizi iletirseniz keşif gerekmeden teklif hazırlarız; kapsam için topraklama ölçümü sayfasına ve aynı ziyarette yapılan elektrik iç tesisat uygunluk kontrolü sayfasına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Ofis ya da küçük dükkân için de topraklama raporu gerekir mi?
Evet. 6331 sayılı Kanun çalışan bulunan her işyerini kapsar; Ek-III ekipman türüne göre periyot verir, işyerinin büyüklüğüne göre istisna tanımaz. Küçük işyerinde ölçüm noktası az olduğu için iş kısa sürer, ancak yükümlülük aynıdır.
Kiracıyız, bina sahibi ölçüm yaptırıyor; bize ayrıca gerekir mi?
Binanın ana topraklama raporu ortak alanı kapsar. Kendi işyerinizdeki panolar, makineler ve prizler için ölçüm sizin sorumluluğunuzdadır; denetimde işyerinize ait raporu sunmanız istenir. Bina raporuyla birlikte kendi raporunuzun bulunması gerekir.
Topraklama ölçümünü elektrikçimiz yapabilir mi?
Ek-III, elektrik tesisatı, topraklama ve paratoner kontrolünü elektrik mühendisi, elektrik teknikeri ya da yüksek teknikerine bırakır; kontrolü yapan kişinin EKİPNET sistemine kayıtlı olması gerekir. Bu niteliği taşımayan kişinin düzenlediği belge denetimde rapor olarak kabul edilmez.
Raporda uygunsuzluk çıktı; bu bizim aleyhimize mi?
Tersine. Uygunsuzluğu gösteren ve giderilme önerisi içeren rapor, işverenin tehlikeyi tespit edip önlem aldığını belgeler. Aleyhe olan durum, uygunsuzluğun giderilmeden bırakılması ya da hiç ölçüm yaptırılmamasıdır.
Elektrik mühendisi (SMM). 2016'dan beri VEKTORX'in kurucusu ve teknik müdürü; periyodik kontrol, topraklama ve paratoner ölçümleri, elektrik projeleri ve İSG uygulamalarında saha deneyimi.